Ауа райын болжау

Халқымыз табиғат тылсымын ерте заманнан-ақ түсініп, оны өзінің тұрмыс-тіршілігіне арқау етіп, қолдана білген. Солардың бірі – халықтың ауа райын болжау тәсілдері. Қысы-жазы далалық өмірде тіршілік еткен халқымыз өздері тұрған өлкенің табиғи ерекшелігі мен құпиясын терең білгендігі сондай, айсыз түнде жұлдызға қарап жол тауып, көз аштырмас боранда жердің шөбіне қарап ел тауып, құс, жан-жануар, құрт-құмырсқа тіршілігіне зер салып, ауа райын күні бұрын болжап, ерте қам жасап отырған. Жылдың әр айы мен тоқсанында болатын ауа райындағы және табиғат өзгерістері мен құбылыстарын дала халқы әр кез назарына ұстап, оған ат қойып, айдар тағып, баға беріп отырған. Халық арасында аспан әлемі мен жердегі болатын табиғат кұбылыстарын ерте болжай білетін талантты адамдар болған. Олар бұлтқа, жан-жануарлар мен жәндіктердің іс-әрекеттеріне, мінезіне қарап күнделікті ауа райын немесе келер қыс пен жаздың қалай болатынын бұрын біліп, халыққа айтып отырған. Бұл болжамдардың көпшілігі айна-қатесіз келіп отырған. Мұндай адамдарды «жұлдызшы» немесе «есепші» деп атаған. Жылдың он екі айындағы табиғат құбылысына байланысты халықтық қағидаларға қалыптасқан болжамдар және оның атаулары мен реттері әдеттегідей наурыз айынан басталады.

Өлара. Ескі ай бітіп, жаңа ай туғанға дейінгі аралық. Аспанда ай көрінбейтін кезең. Өларадағы ауа райы, туар айда қайталанады деген тәжірибе қалыптасқан. «Өларада жауын-шашын болса, туар айда жауынды-шашынды болады» дейді халық. Бұл болжам әрқашан қатесіз келіп отырған.

Амал. Жыл он екі айда айналып соғып тұратын ыстық пен суықты, қар мен жаңбырды, жел мен боранды халық бір сөзбен «амал» деп атаған. Яғни жылдың әр мезгілдеріндегі табиғат құбылыстарының өткінші әрі тосын, аз уақытта болып өтетін өзгерісі мен көрінісін және оның бірнеше түрлерін айтқан. Ұлттық сандық ұғымда жеті амал бар. Олар: 1. Күннің тоқырауы. 2. Қарашаның қайтуы. 3. Үркердің батуы. 4. Мұздың қатуы. 5. Киіктің матауы. 6. Қыс тоқсан. 7. Ай тоғамы.

Құсқанаты. Наурыз айының соңғы күндерінде жыл құстары да ұшып келе бастайды. Құстардың келуімен қар аралас жаңбыр, суық жел тұрады. Мұны ел құсқанаты деп атап, амалға жатқызған.

Аласапыран. Көктемде, наурыз айында, кейде сәуір айында қар күрт еріп, жер лайсаң болып, шаруашылыққа қиын күндер туады. Осындай жайсыз, қолайсыз мерзімді аласапыран дейді.

Бесқонақ. Жыл аяғында, яғни наурыз айының 17-21 күндері аралығында болатын жауынды-шашынды күндер. Бұл – әр жылы соғып өтетін суық әрі лайсаң мезгіл. Жұрт бесқонақтан қатты сақтанып, күтініп отырған.

Қызыр қамшысы. Сәуір айының орта кезінен аса бере алғаш найзағай ойнайды, жаңбыр жауады, жер бусанады, оңтүстікте жаздың жайлы күндері басталады. Осы сәттердегі найзағайдың жарқылын халық: «қызырдың қамшысы шартылдады, қыс кетті» деп есептейді.

Тобылғы жарған. Сәуірдің соңғы күндерінде 2-3 күнге созылатын суық жел соғады. Бұл – тобылғы бүршік жарды, яғни өсімдіктер тамыр жайды, алғашқы көк шыға бастады деген сөз.

Қызыл жұмыртқа. Мамыр айының алғашқы онкүндігінде дала (су) құстары балапанын шығара бастайды. Халық тілінде қызыл жұмыртқа деп аталатын осы кездерде 1-2 күнге созылатын суық болады.

Құралайдың салқыны. Мамыр айының аяғында болатын суық жел. Осы желге қарсы киік өз құралайларын (лағын) аяқтандырып, жүгіртіп, өргізеді. Киіктің жаппай төлдеуі 2-3 күннен арыға созылмайды. Киіктің тағы бір айта кетерлік ерекше қасиеті – оның ешкісі кез келген құралайды емізіп, бауырына ала береді. Киік құралайының далада жетім, жалғыз қалмауы осыдан.

Үркердің батуы. Маусым айының басында үркердің мүлде көрінбей кетуі. Кейде мұны үркердің жерге түсуі дейді. Осыдан кейін 40 күн шілде басталады. «Үркер жерге түспей жер қызбайды» дейді халық жұлдызшылары мен есепшілері.

Қырық күн шілде. Маусым, шілде айында 40 күнге созылатын ыстық. Осы аптапты күндерге орай халық арасында қырық күн шілде деп аталатын халықтық календарлық атау пайда болған.

Үркердің толғағы. Мал-жанға жайлы кезең, шілде айының орта кезінде басталады. Бұл кезде үркер туады, жер құрғап, шөп буыны қатып, сарғая бастайды.

Таразының тууы. Тамыз айының ортасында ауа райы салқын тартады, қою бұлт пайда болып, алғашқы күз нышаны біліне бастайды. «Таразы туса – таң суыр» деген мәтел осындайдан шыққан.

Мизам шуақ. Қыркүйек айының екінші онкүндігінде салқын басталады, жаңбыр жауады, түнде шөп басына шық түседі. Осы кездерде күндіз шуақты күндер де болады. Далада ұзыннан-ұзақ мизамдар (өсімдік ұлпасынан пайда болатын, сағым іспетті ақ сілбі) шұбатылады. Мұндай жылы мезгілдерді мизам шуақ деп атайды.

Сүмбіленің тууы. Сүмбіле жұлдызының көрінетін мезгілі. «Сүмбіле туса – су суыр» дейді халық қағидасы, яғни қыркүйектің соңғы онкүндігінде күз келеді, суықты күндер, жауын басталады.

Қарашаның қайтуы. Қараша айында құс жылы жаққа қайта бастайды. Бұл кезде алғашқы қар түседі, күн сиды.

Қырбастың қызылы. Желтоқсанның басында болатын алғашқы аяз. Қазақстанның солтүстігінде қыс ерте түседі. Бұл кездерде қатты аязды суықтар болады.

Текенің бұрқағы. Желтоқсанның соңғы онкүндігінде қазақ даласында қатты боран соғады. Дәл осы кезде киік текесі маталады, яғни киік күйегі басталады. Бұл 2-3 күн ішінде толық аяқталады. Мамыр айының аяғында киіктердің лақтауы 2-3 күннен әріге созылмауы да осыдан.

Күннің таласуы. Халықтың айтуында «күн бой көтерді» дейтін уақыт қаңтардың алғашқы күніне сәйкес келеді. Бұл кезде де ауа райы өзгереді, қар жауады немесе сырғыма жүреді.

Қыс шілдесі. Қаңтардың соңғы күндерінде қыс күшіне енеді. «Тіпу» десе, түкірік жерге түспейтін сақылдаған сары аяз болады. Мұны қазақтар «қыс шілдесі» деп атаған.

Бөрі сырғақ. Ақпан айының қысы да ақырып келеді. Ат құлағы көрінбейтін борандар осы айда күш алады. Ай аяғындағы сырғақ пен қатты боранды күндерінде қасқырдың ұйығуы басталады. Сырғақ деп бұршақтан кіші, мұзды қар түйіршіктерін айтады. Көне көз қариялар бұл амалдың атауы осы бөріге байланысты екенін айтады.

Табиғат құбылыстары мен ауа райын бақылауда халықтың өзіндік тәжірибелері мен болжамдарынан туған терминдері мен орнымен айтылған қағидалары да назар аударуға тұрарлық. Мысалы, жайма-шуақ, қапырық, аспан айналып жерге түскендей, миқайнар деп жаз айларындағы ауа райын айтатын болса, қыста – шуақ, май тоңғысыз, шыбынсыз жаз деп жайлы күндерді, үскірік, бет қаратпас аяз, «тіпу» десе, түкірік жерге түспейтін аяз, қызыл шұнақ аяз деп аязды күндерді, ат құлағы көрінбейтін боран, ақтүтек, сырғыма, жаяу борасын, ақ байтал, ала қаншық деп боранды сәттерді бейнелей айтқан. Мұндай бейнелі теңеулер ыстық, суық күндердің шама-шарқын айқындайды. Күздегі суықты қарасуық, жазғытұрғы желді өкпек жел, көктемгі жылы желді алтын күрек, ескек жел, сіркіреп қана жауып өткен жаңбырды етікші бүрку, күн шығып тұрғанда жауып өткен жаңбырды ақ жаңбыр, жаумайтын бұлтты қысыр бұлт, наурыз айындағы ұзарған күнді ұзынсары деп айтатын халықтың әдемі теңеулері тағы бар.

Ауа райын болжауда қалыптасқан халық қағидалары:
– Қыста торғайлар ұясына мамық таси бастаса, күн кенеттен қатты суытады.
– Торғай ерте жұмыртқаласа, күн ерте жылынады.
– Мал кешке таман бір бағытта күйсеп жатса, келер күні сол жақтан жел не боран соғады.
– Қырғауыл мазасызданып, қатты құрқылдаса, жер сілкінеді.
– Тауық жерге аунап, қанатын қағып, таралана бастаса, жаңбыр жауады.
– Жаңбыр сіркіреп тұрғанда тауықтар далада жем іздеп жүрсе, онда ақ жауын болады, яғни жаңбыр ұзаққа созылады.
– Қыстыгүні әтеш бір аяғын көтеріп тұрса, аяз болады. Жаңбырлы күндері әтеш таң ата шақырса, күн ашылады.
– Үйрек бір аяғымен тұрып, басын қанатының астына тықса, аяз болады. Аязды күні қанатын желпінсе, аяз сынады.
– Қыста қаз қаңқылдаса, жылы болады, аяғын бауырына тығып жатып алса, күн суытады немесе боран болады.
– Қаз бен үйрек суға шомбып, қиқулап, қанаттарын қомдап, мазасыздана бастаса, ауа райы бұзылады.
– Қоқиқаз былтырғы ұясын биіктетпей сол тұрған қалпында жұмыртқаласа, жаз құрғақшылық, ал ескі ұясын биіктететін болса, жаз жаңбырлы болады.
– Далада көкектің шақырғаны жиі естілсе, алдағы күндер ашық болады.
– Қарлығаш аспанда самғап, биіктеп ұшса – күн ашық, төмендеп ұшса, жаңбыр жауып, жел болады.
– Қатты жел, дауыл алдында құмырсқа илеуіне кіріп-шығып, әбігерлене бастайды.
– Құмырсқа илеуін құрғақ жерге салса – жауынның, дымқыл жерге салса, жаздағы құрғақшылықтың белгісі.
– Егер құмырсқа илеуінің аузын бекітіп алса, ұзақ жаңбыр болады.
– Құмырсқа илеуін биіктеу жерге көшірсе, су тасқыны болады немесе қатты жауын жауып, су деңгейі көтеріледі.
– Бал арасы топтанып шырын жинауға аттанса, күн ашық болады, егер ұясынан ұзамаса, ауа райы өзгереді. Егер ара жұмысын ерте бастап, кеш аяқтаса, жауын-шашын ұзаққа созылады. Ал ұядан шықпай, ызыңдап отырып алса, көп ұзамай жаңбыр жауады.
– Ара омартадағы өздері кіріп-шығатын тесігін жартылай жапса, қыс суық болады, ашық қалдырса, қыс жылы болады.
– Балық су бетіне шапшып ойнай бастаса, бұл – жауынның белгісі.
– Қыс қатты болатын болса, тиін ұясын төмен жерге, жылы болса, жоғары жасайды.
– Ашық күндері тиін ұясынан шықпай қойса, күн райы бұзылады.
– Киік топ-топ болып, басқа жаққа бет алса, онда ауа райы қатты бұзылып, суық болады.
– Сиыр танауын пысылдатып, мүйізін шайқаса, дауыл немесе боран болады.
– Жауын немесе боран жұма күні басталса, ол келесі жұмаға дейін созылады.
– Ай шалқасынан туса, шаруашылыққа ауа райы қолайсыз болады.
– Қыста күн құлақтанса, қатты аяз болады.
– Күн бұлтқа батса, келесі күні жауын-шашынды болады, ашыққа батса, күн ашық болады.
– Қараторғай топтанып ұшып, аспанда қалықтап жүріп алса, күз ұзаққа созылады.
– Жылан мезгілінде ініне жатпаса, күз ұзақ әрі жылы болады.
– Ордалы жылан, құрт-құмырсқа топ-тобымен басқа жаққа көше бастаса, көп ұзамай жер сілкінеді, болмаса басқа бір табиғаттың тосын апаты болады.
– Жазда құйын көп болса, қыс аязды болады.
– Егер қараша айында күн күркіресе, қыс қысқа болады.
– Жаз найзағайлы болса, қыс жайлы болады.
– Көктемде күн көп күркіресе, егін, шөп мол болып шығады.
– Егер қой тұяғымен төсін қаситын болса, қыс боранды болады.
– Қой тісін қайраса, боран немесе дауыл болады.
– Батар күн қызыл шапаққа малынса, келер күн жазда ыстық, қыста жұмсақ болады.
– Қыста күн құлақтанып шықса, суық болады, құлақтанып батса, суық сынады.
– Егер бұлт ортасынан ыдыраса, ауа райы бұзылады, егер шетінен ыдыраса, күн жылынады.
– Оңтүстіктен ұзақ соққан жел өзгеріп шығыстан соқса, ауа райы жақсарады да, батыстан соқса, ауа райы қатты бұзылады.
– Жаз айында аңызақ ыстық болса, ол – қыста қатты аяз болатындығының анық белгісі.
– Қызара батқан күн – желдің, ашық сары болып батқан күн — жаңбырдың белгісі.
– Күн шыжып, тымырсық болса, артынша найзағайды күте бер.
– Ай қызыл түспен қораланып, әлгі шеңбер кеңейіп барып жоғалса, келесі күні ашық болады. Осындай екі шеңбер немесе күңгірт бір шеңбер қатты суыққа көрінеді.
– Ай бетінің бұлыңғырлануы жаңбыр, ал ай айқын көрінсе ауа райының ашық болатындығын білдіреді.
– Аққу жылы жаққа кеш қайтса, күз әрі ұзақ, әрі жайлы болмақ.
– Емен ұрығы көп жылы қыс қысады.
– Желсіз күні түтін жерге қарай шалқыса, бұдан соң қыстыгүні қар, жаздыгүні – жаңбыр күт.
– Бұлтты болса да жел жоқга түтін көкке шаншыла шықса, ауа райы жақсы болмақ.
– Суық күні терезе әйнегі мен жақтауы терлесе, күн жылынады, жазда терлесе, ауа райы бұзылады.
– Мысық пешке тығылса, аяздың алды, ит аунаса, жаңбырдың жақындығы.
– Жаңбыр алдынан балық қармақ қабар, қармаққа балық түспесе, желден хабар.
– Қой сүзіссе, жел болар.
– Өгіз құйрығын шаншып алса, қатты жел тұрады.
– Жылқы ішін тартса, күн бұзылады, пысқырса, жаңбыр жауады.
– Көктемнің басында қарға суға шомылса, күн жылынады.
– Тұман жер бауырлап құласа, бұл – ашық күннің хабары.
– Тышқан ін қазғанда топырағын алысқа тастаса, қыс жайлы, ал ін аузына тастаса, қыс қатты болады.
– Тышқан інін суға өте жақын қазса, сол жылы құрғақшылық, алыс қазса, жауын-шашын көп болады.
– Тышқан ініне азықты көп жинаса, қыс ұзаққа созылады.
– Тауық ұясына ерте қонақтаса, келесі күні жауын-шашын болады.
– Тырна тырауламай, жоғары ұшса, күн жылы болады.
– Құстар қанатын жазып, тарана бастаса, келесі күні жаңбыр жауады.
– Маса кешке қарай бұлттанып ұшатын болса, ертең жаңбыр жауады.
– Наурыз күні қар жауса, ол жылы жақсылық көп болады.
– Қой қорасына еркін кірсе, көктем ерте туады.
– Жылқы күзде құлын тастаса, ол жылы қыс қатты болады.
– Қораланған күннің шеңбері тар болса, ауа райы тез бұзылады.
– Қой өрістен аузына шөп тістеп қайтса, жұт болады.
– Жеміс ағашы күзде қайта гүлдесе, қыс жылы болады.
– Шырылдауық шегіртке үнсіз қалса, ұзамай жаңбыр жауады.
– Қыста киік басқа жаққа ауа бастаса, сол жерде ұзамай қатты боран болады.
– Шолпан жарқырап туса, егін, шөп, жеміс бітік шығады.
– Құрбақа күні бойы тынбай құрылдаса, алдағы күндері күн ашық әрі жайлы болады.
– Құрбақа құрылдауын тоқтатса, күн райы бұзылатындығының айқын белгісі.
– Құрбақа жағада отырса, жаңбыр жауады.
– Көктемде жылқы ықтаса, келер қыс қатты болады.
– Бөгелек жаздың аптап күндері жылқы сауырында жүрсе, қыстың суық, ал жалына шығып кетсе боранды күніне дәл келеді.
– Сиыр өріске шықпай қойса немесе өрістен ерге қайтса, ауа райы бұзылады.
– Ит өз-өзінен ұлып, жер тырнаса, мазасыздана берсе, түсініксіз мінез білдірсе жер сілкінеді.
– Жазда аспандағы жұлдыздың жарқырап көрінуі келер күн ыстығына, қыста жарқырап көрінуі келер күннің аязды болуына дәл келеді.
– Көктемде күн ерте күркіресе, ол – жауын-шашынның мол болатынының белгісі.
– Ит арқасынан түлесе, қыс жайлы, ал бауырынан түлесе, қыс қатты болады.
– Ұзақ қарға – таған алдымен келсе, көктем тез шығады, ал сары ала қаз келсе, созылады. «Таған келсе, тарықпас» деген қағида содан қалған.
– Қыста кемпірқосақ көрінсе, жыл берекелі, жайлы, мал төлді, егін, шөп шығымды, қуаныш көп болады.
– Жаңбыр жауып тұрғанда су бетінде шеңбер көпіршік тұрса, жауын ұзаққа созылады.
– Күн батар кезде солтүстік жақта аспан қоңырқай тартса, көп ұзамай жел тұрады.
– Көктемнің алғашқы жаңбырында күн күркіресе, шөп қалың болады.
– Күн шығар алдында бұлт қызғылт тартса, жел тұрады.
– Бұлт жер бауырлай көшсе, бұл – ұзақ жауатын жаңбырдың белгісі.
– Құр, шіл қардың астына тығылса, ұзамай боран болады.

“Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары” кітабынан,
Алматы, 2013 жыл, 31-б.